woensdag 20 februari 2019

Boek Feitenkennis voor een betere kijk op de wereld

Het boek Feitenkennis is verplichte kost voor politici, bestuurders, beleidsmakers, ondernemers en professionals. Het boek laat zien dat de wereld de afgelopen vijftig jaar op tal van fronten spectaculair is verbeterd, dat ontwikkelingslanden niet meer bestaan, dat de wereldbevolking met vier miljard toeneemt en stabiliseert en dat China binnen één arbeidsleven de wereldmacht naar zich toetrekt. 


Op de website van Gapminder.org kun je zien hoe mensen wereldwijd leven.

Onwetendheid over de wereld
Hans Rosling was een Zweedse arts en hoogleraar Internationale Gezondheid. Hij was adviseur van de Wereldgezondheidsorganisatie en UNICEF en medeoprichter van Gapminder. Ook presenteerde hij wetenschappelijke documentaires op de BBC, gaf hij een van de best bekeken TED Talks aller tijden, en behoorde tot 'the 100 most influential people' volgens Time Magazine. Hij overleed op 7 februari 2017 op 68-jarige leeftijd en wijdde de laatste jaren van zijn leven aan het, samen met zijn zoon en schoondochter, schrijven van het boek Feitenkennis – 10 redenen waarom we een verkeerd beeld van de wereld hebben en waarom het beter gaat dan je denkt.

Want, zoals Hans Rosling schrijft in het boek, ergerde hij zich al jarenlang aan de onwetendheid bij politici, bestuurders, beleidsmaker en het grote publiek over hoe de wereld er werkelijk voorstaat. Om dit duidelijk te maken opent Rosling het boek met een multiplechoicetest met dertien vragen over zaken als wereldbevolking, inenting en klimaatverandering.

Weet jij hoe de wereld er voor staat?
Denk aan vragen als: wat is op dit moment de gemiddelde levensverwachting in de wereld? (70 jaar). Wat is het aantal kinderen in de wereld dat ingeënt wordt tegen de belangrijkste ziekten? (80%). Hoeveel meisjes in lage inkomenslanden maken de basisschool af? (60%). Hoeveel mensen op de wereld hebben toegang tot elektriciteit? (80%). Waar woont het grootste deel van de wereldbevolking? (in midden-inkomenslanden). Welk percentage van de wereldbevolking leeft in een laag inkomensland? (9%). Hoeveel bewoners telt de wereld in 2100? (11 miljard).

Het blijkt dat mensen waar ook ter wereld deze test bedroevend slecht maken. Politicus of student, ondernemer of medewerker, hoogopgeleid of niet, rijk of arm, er is geen verschil in uitkomst. We scoren slechter dan chimpansees waarmee de auteur bedoelt dat we minder goed scoren dan wanneer we de antwoorden zouden gokken. En dat geldt wereldwijd. We hebben een veel te somber beeld over de toestand van de wereld omdat we ons baseren op verouderde kennis. Dat is onterecht, want het gaat in vergelijking met vijftig jaar geleden op tal van fronten veel beter met de wereld dan we denken, ook al gaat het op sommige punten niet goed.

Combinatie van optimist en realist
De auteur noemt zich dan ook een ‘possiblist’. Iemand die tussen de optimist en de realist inzit. Net als iedereen maakt ook de auteur zich zorgen over veel zaken in de wereld, zoals een wereldwijde pandemie, nieuwe financiële ineenstorting, derde wereldoorlog, klimaatverandering, extreme armoede en andere nog onbekende gevaren. Hij zegt niet we ons geen zorgen moeten maken, wel dat we ons over de juiste dingen zorgen moeten maken.

Tien oorzaken van een verkeerd wereldbeeld
In zijn boek beschrijft de auteur in evenzovele hoofdstukken tien redenen waarom we een verkeerd beeld van de wereld hebben en waarom het met de wereld beter gaat dan de meeste mensen denken. Die misvattingen komen vooral door de manier waarop ons brein werkt. Onze instincten zorgden ervoor dat we duizenden jaren lang als ‘soort’ wisten te overleven, maar zorgen er nu voor dat we steeds opnieuw verkeerde inschattingen maken en verkeerde conclusies trekken.

De auteur beschrijft achtereenvolgens een groot aantal wereldtrends en misvattingen aan de hand van het kloofinstinct, negativiteitsinstinct, rechte-lijninstinct, angstinstinct, grootte-instinct, generalisatie-instinct, lotsinstinct, eenperspectiefinstinct, zondebokinstinct en urgentie-instinct. Hiermee krijg je als lezer een aantal denkgereedschappen aangereikt om beter te doorzien hoe de wereld werkelijk in elkaar steekt, zonder alle details te kennen.

Rode draad
Uit het boek heb ik voor mezelf de volgende rode draad gedestilleerd:

1. Spectaculaire verbeteringen, maar het kan/moet vaak nog beter  
De afgelopen 50 jaar is de wereld spectaculair verbeterd op tal van fronten. Veel minder mensen in extreme armoede (de laatste twintig jaar is dit aantal wereldwijd gehalveerd!), veel minder kindersterfte door vaccinaties, veel meer kinderen en meisjes maken de basisschool af, minder kinderarbeid, meer beschermde natuur, veel meer midden-inkomenslanden, veel minder slachtoffers en schade bij natuurrampen, veel minder slachtoffers door oorlogen en geweld, veel meer mensen met toegang tot basisvoorzieningen zoals schoon water, elektriciteit, medische zorg en internet, en ga zo maar door. Het gaat op veel terreinen veel beter dan in het verleden, maar dat wil niet zeggen dat het op dit moment op alle vlakken goed (genoeg) gaat.

2. Verkeerd beeld van de werkelijkheid door verouderde kennis
Wij hebben een verkeerd beeld van de werkelijkheid door verouderde kennis, eenzijdige negatieve berichtgeving in de media (zijn mensen dol op) en misvattingen die ontstaan door de werking van ons brein. Denk aan onze neiging tot overschatten, simplificeren, generaliseren, denken in tegenstellingen, denken in rechte lijnen en lineaire voortzettingen, etc. 

3. De kloof tussen rijk en arm bestaat niet (meer)
De kloof tussen het rijke noorden en arme zuiden, tussen ontwikkelde landen en ontwikkelingslanden, blank en zwart, bestaat niet meer. 85% van de mensheid valt in het vak dat vroeger ‘de ontwikkelde wereld’ werd genoemd. Slechts 13 landen die samen 6 procent van de wereldbevolking vertegenwoordigen bevinden zich in het vak ‘ontwikkelingsland’. In veel landen zie je hetzelfde patroon: een relatief kleine rijke bovenlaag, een relatief arme onderlaag en een relatief grote middengroep met een middeninkomen.

4. Vier niveaus waarop mensen leven
De auteur onderkent in navolging van de VN vier inkomensniveaus: level 1 (extreme armoede zoals in landen als Zuid Soedan; 1 dollar per dag), level 2 (eerste levensbehoeften zijn aanwezig, met de nodige onzekerheid; 4 dollar per dag), level 3 (mensen hebben onderdak, werk en inkomen; 16 dollar per dag) en level 4 (luxere leefomstandigheden zoals in Europa, Japan en Noord-Amerika; meer dan 64 dollar per dag). De meerderheid van de mensen in Azië, Afrika en Zuid-Amerika leven op niveau 2, 3 en 4.

5. De meeste mensen wonen in midden-inkomenslanden
Driekwart (75%) van de mensen wereldwijd leeft nu in een midden-inkomensland. Niet arm, niet rijk, maar er ergens tussenin. Dat zijn samen 5 miljard consumenten die hun leveren willen verbeteren met producten en diensten, van shampoo en motorfietsen tot smartphones en wasmachines. Daar zit de echte groeimarkt, niet in de traditionele ‘oude wereld’. 

6. Inkomensverschil bepaalt verschil in leefomstandigheden 
Het verschil tussen bevolkingen in de verschillende landen, wordt in sterke mate bepaald door het verschil in inkomensniveau en veel minder door religie of cultuur. Anders gezegd: mensen die in China op niveau 2 leven lijken qua inkomen, leefomstandigheden en leefwijze verdacht veel op mensen in Rusland, Nigeria of Columbia die ook op niveau 2 leven. Een eenvoudig voorbeeld: zo blijkt uit onderzoek dat mensen wereldwijd op niveau 1 hun tanden poetsen met hun vingers of met een stokje, op niveau 2 is er één plastic tandenborstel voor het hele gezin, op niveau 3 heeft ieder gezinslid zijn eigen tandenborstel en op niveau 4 hebben we elektrische tandenborstels, tandflos en mondwater. Op de website van Gapminder.org kun je zien hoe mensen wereldwijd op de verschillende niveaus leven.

7. Van 7 naar (blijvend) 11 miljard in 80 jaar
De wereld kent nu grofweg 7 miljard bewoners verdeeld over Amerika (1 miljard), Europa (1 miljard), Afrika (1 miljard) en Azië (4 miljard). [geheugensteuntje 1-1-1-4]. In 2100 zijn dat er grofweg 11 miljard verdeeld over Amerika (1 miljard), Europa (1 miljard), Afrika (4 miljard; +3) en Azië (5 miljard; +1). [geheugensteuntje: 1+1+4+5]. De wereldbevolking stabiliseert dan doordat in landen waar het opleidings- en inkomensniveau stijgt, het aantal kinderen per vrouw ongeacht religie of cultuur afneemt naar gemiddeld twee. Op dit moment zijn er 2 miljard kinderen van 0 tot 15 jaar oud en de VN verwacht dit aantal ook in 2100.

8. China lost VS af als wereldmacht
China en in mindere mate India nemen de plaats van de Verenigde Staten over als wereldmacht. Met name China wordt de allesbepalende wereldmacht met controle over 80 procent van de wereldhandel. De 80/20 regel gaat ook hier op. In 2040 (over twintig jaar) woont 60 procent van de level 4-consumenten niet in het westen, maar in het oosten. Van China, Zuid Korea en Vietnam tot Indonesië, de Filipijnen en Bangladesh.

9. Verkeerd beeld van andere landen en bevolkingen
Veel misvattingen blijven bestaan omdat ‘wij’ als ‘rijke westerlingen op niveau 4’ ons nauwelijks kunnen verplaatsen in de mensen van de andere niveaus. We hebben vaak geen idee hoe deze mensen leven, waar ze behoefte aan hebben en wat hun toekomstdromen zijn. Hierdoor creëren wij in het rijke westen onze eigen werkelijkheden en houden we daar halsstarrig aan vast. Denk aan de huizen in veel ‘arme’ landen waarvan de eerste verdieping niet is afgebouwd. Dat is vaak niet omdat men dat niet wil, maar omdat mensen hun spaargeld niet naar een bank kunnen brengen zoals wij dat in het ‘rijke’ westen doen. Men stopt hun spaargeld vaak in de aanschaf van waardevaste stenen en een gefaseerde uitbreiding van het huis als appeltje voor de dorst.

Twee opmerkingen
Op eenvoudige vragen over wereldwijde trends geven de meeste mensen systematisch de verkeerde antwoorden. Dit gebrek aan kennis is niet alleen gevaarlijk, we missen daardoor ook kansen, van politici tot ondernemers. De auteur heeft nog twee belangrijke opmerkingen:

(1) de groeimarkt zit niet in het traditionele westen, met een stabiliserende/krimpende bevolking en met mensen die zo’n beetje alles hebben wat ze kunnen bedenken. De echte groeimarkt zit in de sterk groeiende midden-inkomenslanden waar 5 miljard mensen hun leven willen en kunnen verbeteren met alledaagse producten en diensten. Dit gaat ook grote invloed hebben op het klimaatvraagstuk.

(2) China neemt de komende decennia de rol van de VS definitief over als wereldmacht, met een sterke invloed op de wereldhandel. De auteur vraagt zich met het oog op de toekomst terecht af of al die handelsoorlogen en het continue ruzie zoeken met China wel de juiste aanpak is?

[Een treffend voorbeeld hiervan geeft de TV-uitzending van Zembla op 14 februari 2019. Daarin komt naar voren dat China in de laatste twintig jaar maar liefst 80 procent van de wereldwijde productie van actieve bestanddelen van medicijnen naar zich toegetrokken heeft. Vaak geproduceerd in slechts een enkele fabriek. Als er iets met zo’n fabriek gebeurt of China belemmert de levering van deze onmisbare medicijn-bestanddelen, dan heeft dat direct invloed op de beschikbaarheid van medicijnen voor Westerse patiënten. We krijgen dan ook steeds vaker te maken met medicijntekorten. China gaat nog een stap verder en neemt ook steeds meer de productie van het eindproduct, de pillen, voor zijn rekening. China krijgt hiermee volledige grip op wat er op medicijnproductiegebied gebeurt. Het Westen wordt of is voor zijn medicijnvoorziening grotendeels afhankelijk van de capaciteit en welwillendheid van de Chinese overheid en producenten. Zo hanteert China strenge kwaliteitsnormen voor medicijn-bestanddelen die voor binnenlands gebruik bestemd zijn en hanteert men geen enkele kwaliteitsnorm voor medicijn-bestanddelen die geëxporteerd worden, met alle risico’s voor patiënten die elders wonen. Deze aanpak en risico’s zien we in steeds meer sectoren optreden.]

Juiste beeld is belangrijk
Hans Rosling zag het als zijn missie om op basis van feiten het juiste beeld te laten zien. Zoals de wereld werkelijk is en waar die werkelijk naar toe gaat. Niet op basis van de stroom onheilstijdingen in de media maar gebaseerd op werkelijke cijfers. Keiharde data, data en nog eens data. Veelal van instanties als de Verenigde Naties (VN) en Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Liefst op een vermakelijke manier zodat zijn boodschap het beste overkomt. Wat mij betreft is de auteur daar meer dan goed in geslaagd. Het boek bevat tal van eyeopeners en de auteur dient de best wel complexe materie in begrijpelijk en hapklare brokken op. Links en rechts voorzien van verklarende grafieken en bubblecharts.

Verplichte kost
Feitenkennis is een van de beste en belangrijkste boeken van de afgelopen jaren. Verplichte kost voor politici, bestuurders, beleidsmakers, professionals en ondernemers.


Deze recensie is in verkorte vorm ook gepubliceerd op Managementboek.nl. Het boek Feitenkennis is te koop op Managementboek.nl.

PS: andere interessante boeke op dit gebied zijn: De kracht van het paradijs, 21 lessen voor de 21e eeuw en De onzichtbare hand van de vrije markt.