zaterdag 19 oktober 2019

Actie zonder visie is een nachtmerrie

Ken je het Japanse gezegde ‘visie zonder actie is dagdromen, actie zonder visie is een nachtmerrie’? Daar moest ik aan denken toen afgelopen week diverse berichten in de media passeerden. Als je om je heen kijkt zie je dagelijks voorbeelden die dit Japanse gezegde alle eer aan doen. Ter lering en de vermaak heb ik er een paar op een rij gezet, vul ze gerust aan.


Visie zonder actie is dagdromen

Het woord 'visie' is een containerbegrip dat te pas en onpas wordt gebruikt. Visie komt van het Latijnse 'videre' dat 'zien, inzien, inzicht hebben' betekent. Dus 'kijk' hebben op. In de Middeleeuwen stond het woord 'visio' voor inzage krijgen van bepaalde stukken. Later kwam visie te staan voor de kunstenaarsblik: een schrijver, schilder of een musicus moest een visie hebben, wilde zijn werk belangrijk zijn. Het woord visie werd synoniem voor levensbeschouwing en zienswijze en werd steeds vaker gebruikt voor zaken als visioen, vergezicht, droombeeld, voorstelling of gedachtegoed.

Kijk op van alles en nog wat

Je kunt een visie ('kijk') hebben op van alles en nog wat, van klein tot groot, van breed tot smal, van hoog tot laag en van globaal tot gedetailleerd. Het begint daarom altijd met de vraag: wat verstaan we eigenlijk onder het woord visie en wat willen we ermee? En hou altijd de 'scope' van de visie in gedachten, wat is de reikwijdte daarvan?

Toekomstbeeld (perspectief)

Tegenwoordig gaat visie vaak over het gezamenlijk vaststellen of schetsen van een gewenst of verwacht toekomstbeeld (perspectief), onze streefpositie daarin (ambitie), het aangeven hoe daar te komen (richting) en het inspireren, stimuleren en binden van mensen om daarin hun bijdrage te leveren (samen).

Denk aan de beroemde toespraak van de Amerikaanse president John F. Kennedy in 1962 over "We choose to go to the moon". Zijn visie werd in 1969 werkelijkheid met de Apollo 11 missie naar de Maan. Hele andere koek dan onze 'visieloze' Nederlandse minister-president Mark Rutte. Die sprak in 2012 de 'legendarische woorden': “Iedere keer als je zo’n 130-bord ziet, dan denk je even aan het kabinet.” Zijn visie werd in 2019 werkelijkheid toen het 130-bord vervangen werd door het 100-bord.

Goed voorbeeld doet volgen, dus heeft Tesla-baas Elon Musk zijn eigen 'Missions to Mars’. Dit staat op de website van zijn ruimtebedrijf SpaceX: "Our aspirational goal is to send our first cargo mission to Mars in 2022." Met als einddoel een bloeiende en zelfvoorzienende stad op Mars. Dichter bij huis wil Philips het leven van mensen verbeteren met zinvolle innovaties die de wereld om ons heen gezonder en duurzamer maken. Met als doel om in 2025 de levens van drie miljard mensen te hebben verbeterd. Ook wil Philips in 2020 CO2-neutraal zijn en vijftien procent van de omzet uit circulaire producten halen.

Een visie is geen blauwdruk met vaststaande oplossingen. Een goede visie zorgt er voor dat je sneller tot goede besluiten en actie komt, je weet immers welke kant je op wilt en waarom. De kans is ook vele malen groter dat jouw besluiten en acties een samenhangend en logisch geheel vormen. Waarbij de kans vele malen groter is dat je goed nagedacht hebt over de mogelijke consequenties van die besluiten en acties. Zodat je niet geleefd wordt door de waan van de dag, van de hak op de tak springt, de rest van de wereld in onbegrip of verwarring achterlatend.

Dit verhaal uit het sprookje Alice in Wonderland maakt het belang van een visie duidelijk. Hierin vraagt Alice aan de ‘grijnzende kat’ de weg: “Zou je me alsjeblieft willen vertellen welke kant ik op moet?” vraagt Alice. “Dat hangt er voor een groot deel vanaf waar je naar toe wilt”, zegt de kat. “Het zal mij een zorg zijn” zegt Alice. “Dan maakt het niet uit welke kant je op gaat”, antwoordt de kat.

Actie zonder visie is een nachtmerrie

In Japanse schijnt dit een bekend gezegde te zijn: ‘visie zonder actie is dagdromen, actie zonder visie is een nachtmerrie’. Het geeft wat mij betreft goed aan wat er kan gebeuren als je als land, bedrijf, organisatie of vereniging geen visie, geen goede visie of geen goed uitgewerkte visie hebt.

We lanceren ideeën, nemen besluiten en gaan tot actie over zonder dat we daar goed over nagedacht hebben en zonder dat voor de buitenwereld duidelijk is waarom we de dingen doen die we doen. Althans, zo ziet het er in de praktijk vaak uit.

We zien het dagelijks om ons heen, doorhalen (wel/geen) wat niet van toepassing is…..
  • Syrië. Als je wel/geen visie hebt dan haal je, tegen het advies van al jouw adviseurs in, jouw troepen weg uit Noord-Syrië en geef je Turkije vrij baan. Om er vervolgens achter te komen dat het oorlog wordt, burgers de dupe zijn, kampen met IS-gevangenen leeglopen en Rusland en Syrië hun machtspositie in de regio versterken. Om er vervolgens ook achter te komen dat je met sancties en een tijdelijk 'staakt het vuren' de geest niet meer in de fles krijgt. 
  • Trump. Als je wel/geen visie hebt dan ben je ondanks alle waarschuwingen vooraf enthousiast over de verkiezing van 'America First'-Donald Trump tot president van de VS. Om er vervolgens achter te komen dat we, volgens deskundigen, te maken hebben met een kwaadaardige geesteszieke twitterende narcist wiens enige waarheid zijn eigen nepnieuws is.
  • Zelfsturing. Als je wel/geen visie hebt dan bezuinig je in no-time hele managementlagen weg en introduceer je zelfsturende teams. Om er vervolgens achter te komen dat het chaos is in de organisatie, teams stuurloos ronddobberen, ontevredenheid en ziekteverzuim toenemen, de bedrijfsvoering niet 'in control' is en dat het niet gaat om minder managers maar om betere managers
  • Afvalcontainers. Als je wel/geen visie hebt dan bedenk je, ondanks slechte ervaringen elders, een systeem met ondergrondse afvalcontainers waar mensen heen moeten lopen en met een pasje en tegen betaling hun restafval moeten deponeren. Om er vervolgens achter te komen dat veel mensen dat niet doen en het restafval naast de container, ergens op straat of zelfs in een andere gemeente dumpen.  
  • Vrije markt. Als je wel/geen visie hebt laat je alles aan de vrije markt over en probeer je de overheid zo klein mogelijk te maken. Om er vervolgens achter te komen dat er volgens Oxfam Novib sprake is van groeiende ongelijkheid, stagnerende lonen, belastingontwijking van grote bedrijven en superrijken, korte-termijn denken, roofbouw op de planeet, en politieke voorkeursbehandeling voor gevestigde economische belangen (“crony capitalism”). 
  • Ouderenzorg. Als je wel/geen visie hebt sluit je in rap tempo alle verzorgingshuizen, voer je draconische bezuinigingen door en laat je vele duizenden zorgmedewerkers afvloeien. Om er vervolgens achter te komen dat de vergrijzing doorgaat, de zorgvraag stijgt, er te weinig seniorenwoningen zijn, ziekenhuizen verstopt raken met ouderen die niet naar huis kunnen, mantelzorgers overbelast raken, je meer dan honderdduizend mensen in de zorg te kort komt en er speciale wervingsacties nodig zijn om ex-zorgmedewerkers te verleiden om weer in de zorg aan het werk te gaan. 
  • Jeugdzorg. Als je wel/geen visie hebt decentraliseer je landelijke/bovenregionale specialistische jeugdzorg naar honderden gemeenten in de stille hoop dat regionaal samenwerkende gemeenten en regionaal samenwerkende jeugdzorginstellingen er met elkaar wel uitkomen. Om er vervolgens achter te komen dat zaken op een verkeerd niveau belegd zijn ('schaal-mismatch'), dat duizenden kinderen en gezinnen met complexe zorgvragen de dupe zijn en er van de 4 miljard jeugdzorgkosten minstens 1 miljard opgaat aan 'coördinatie' (en ander woord voor bureaucratie).  
  • Natuur. Als je wel/geen visie hebt benoem je in navolging van Europese afspraken in een dicht bevolkt land met veel intensieve landbouw 167 Natura 2000-gebieden waarvoor strenge milieu-eisen gelden. Om er vervolgens achter te komen dat je per direct 18.000 bouwprojecten moet stilleggen omdat je met het 'Programma Aanpak Stikstof (PAS)' niet aan die strenge milieu-eisen voldoet en door de rechter wordt teruggefloten. 
  • Kernenergie. Als je wel/geen visie hebt sluit je als Angela Merkel, na een ramp met een kerncentrale in Japan, van de ene op de andere dag alle kerncentrales in Duitsland. Om er vervolgens achter te komen dat de energievoorziening te weinig capaciteit heeft, dat je het met wind en zon alleen niet redt en dat je (onnodig) tientallen miljarden moet gaan investeren in sterk vervuilende fossiele energie.  
  • Schiphol. Als je wel/geen visie hebt dan blijf je inzetten op ongebreidelde groei van Schiphol. Om er vervolgens achter te komen dat de halve Randstad grote nadelige  gevolgen ervaart, dat de economische bijdrage van Schiphol inmiddels (veel) kleiner is dan altijd beweerd wordt, dat milieuverbeteringen niet snel haalbaar zijn en dat afspraken met burgervertegenwoordigers niet, of alleen met creatief boekhouden, nagekomen (kunnen) worden.  
  • PFAS. Als je wel/geen visie hebt dan voer je landelijk de scherpste PFAS-norm in terwijl je weet dat PFAS overal in Nederland al decennialang in de grond zit en dat die scherpste PFAS-norm overal wordt overschreden. Om er vervolgens achter te komen dat heel bouwend, grondverzettend en tuinierend Nederland tot stilstand komt omdat iedere schep grond apart gekeurd en afgevoerd moet worden.  
  • Retail. Als je wel/geen visie hebt geef je de failliet gegane boekhandelketen Selexyz een andere naam en blijf je hetzelfde doen. Om er vervolgens achter te komen dat Albert Einstein gelijk had ('als je doet wat je deed krijg je wat je kreeg'), dat dit niet de juiste oplossing is, dat de problemen toenemen en dat een faillissement van het nieuwe Polare onvermijdelijk is.
  • Beeldzorg. Als je wel/geen visie hebt dan promoot je jarenlang de digitalisering van zorg via beeldbellen terwijl je de financiering daarvan niet regelt. Om er vervolgens achter te komen dat de invoering van beeldbellen niet opschiet omdat ziekenhuizen voor het face tot face-consult blijven kiezen, want dat wordt betaald en beeldbellen niet (en pas sinds eind 2019). 
  • Draaikont. Als je wel/geen visie hebt dan zoek je als lijsttrekker (Bos) naar dingen die kiezers graag horen. Om er vervolgens achter te komen dat je in de verkiezingsstrijd door je politieke tegenstander (Balkenende) wordt neergezet als 'draaikont' en je de verkiezingen verliest.
  • Loze beloftes. Als je wel/geen visie hebt dan zeg je als premier (Rutte) dingen als ''visie is als de olifant die het uitzicht belemmert" en ga je van deal naar deal en kom je regelmatig mooie beloftes niet na. Om er vervolgens achter te komen dat steeds minder mensen vertrouwen hebben in politici, de overheid en Tweede kamer en dat een democratie alleen functioneert wanneer mensen een minimum aan vertrouwen hebben in politiek, instituties en in elkaar.
  • Biodiversiteit. Als je wel/geen visie hebt dan wil je de biodiversiteit in recreatieplassen en baggergaten versterken door deze 'levensloze' wateren minder diep te maken met 'licht verontreinigde grond, slib en  afval'. Om er vervolgens achter te komen dat handige ondernemers, zonder enige vorm van controle, veel geld verdienen door miljoenen tonnen zwaar vervuilde grond, slib en afval uit binnen- en buitenland te halen om in onze schone wateren te dumpen. Om er daarna achter te komen dat de toegenomen biodiversiteit tegenvalt, recreatieplassen zwaar vervuild zijn met troep waarvan niemand precies weet wat er in zit en burgers niet in schone meer vervuilde wateren zwemmen.
  • Referendum. Als je wel/geen visie hebt dan pleit je als politieke partij 50 jaar lang voor het gebruik van referenda in de politiek om het raadgevend referendum, na een voor jouzelf tegenvallend resultaat, direct weer af te schaffen. Om er vervolgens achter te komen dat de meeste burgers meer prijs stellen op betrouwbare politici en regeringsleiders dan dat men zelf wil meebeslissen.
  • Brexit. Als je wel/geen visie hebt schrijf je een Brexit-referendum uit. Om er vervolgens achter te komen dat die gekaapt wordt door fake-news verspreidende Europa-tegenstanders en machtsbeluste politici en dat het voor veel teleurgestelde burgers een mooie gelegenheid is om een proteststem uit te brengen en af te rekenen met de 'elite'.  
  • IS en Irak. Als je wel/geen visie hebt als politieke partij dan wil je dat Irak alle (tien)duizenden IS-strijders die in Syrië (door de verraden c.q. weggejaagde koerden) gevangen gehouden worden, waaronder enkele tientallen Nederlandse IS-reizigers, door Irak berecht gaan worden voor hun individueel te bewijzen wandaden. Om er na jaren over debatteren er achter te komen dat het door het Westen kapot geschoten Irak helemaal niet in staat is en helemaal geen zin heeft om dit klusje voor het Westen op te knappen. 
  • Leenstelsel. Als je wel/geen visie hebt ruil je de basisbeurs in voor een leenstelsel. Om er vervolgens achter te komen dat jongeren te maken krijgen met torenhoge schulden en dat dit tot tweedeling in de maatschappij leidt omdat dit schuldenvooruitzicht veel jongeren - uit vaak lagere sociaal economische klasse - bij voorbaat afschrikt om aan een studie te beginnen. 
  • Hudson Bay. Als je wel/geen visie hebt dan kopieer je met veel tamtam een Canadees warenhuisconcept naar Nederland (op veel plekken in plaats van het ter ziele gegane V/D) en ben je verrast dat de Nederlandse consument het laat afweten en je met de staart tussen de benen het land weer moet verlaten, tientallen miljoenen euro's armer.
  • Landschap verrommeling. Als je wel/geen visie hebt dan decentraliseer je het nationaal landschapsbeleid, grotendeels naar provincies en lokale overheden. Om er vervolgens achter te komen dat het landschap in Nederland volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in Nederland 'verrommelt door de komst van honderden regieloze projecten windmolens, zonneparken, datacenters, distributieparken én door veranderingen in de landbouw.' 
  • Melkprijs. Als je wel/geen visie hebt ben je voorstander van het vrijgeven van de melkprijs en koop je flink wat melkkoeien bij. Om er vervolgens achter te komen dat heel veel anderen dat ook doen, dat er overaanbod is, de prijs daalt, de financiële problemen toenemen, de veestapel is gegroeid, de nadelen voor het milieu toenemen en zuivelcoöperaties een melkstop invoeren. 
  • eHealth. Als je wel/geen visie hebt dan ben je in de zorgsector op eHealth-gebied vooral druk met congressen, seminars, prijsvragen, subsidies, hackatons, living lab's en apps met en door enthousiaste, maar vaak onervaren innovatiemanagers zonder mandaat en budget. Om er vervolgens achter te komen dat het niet echt opschiet met de digitalisering van de zorg omdat je vergeet te innoveren in het primaire zorgproces.    
  • 130 km. Als je wel/geen visie hebt dan beweeg je hemel en aarde om op snelwegen 130 km te mogen rijden terwijl je weet dat benzine- en dieselauto's vervuilend zijn, de stikstofuitstoot een groot probleem is en klimaatverandering vraagt om maatregelen die het beter maken en niet slechter. Om er vervolgens een paar jaar later achter te komen dat het stikstofprobleem ons land boven de pet groeit, dat alleen het direct verlagen van de snelheid van 130 km naar 100 km (tussen 06.00 en 09.00 uur) als noodmaatregel mogelijk is en dat de zeer marginale stikstofreductie die dit oplevert volgens overheidsrekenaars net voldoende is om weer bouwvergunningen te kunnen verstrekken. 
  • Als je wel/geen visie hebt....[vul de lijst gerust aan…]

Je ziet het pas als je het doorhebt

Bestaat er zoiets als geen visie of een slechte visie? En wie bepaalt of iets een goede of slechte visie is? Een 'kijk' op iets of iemand heeft iedereen wel en iedereen heeft zo zijn eigen opvattingen en voorkeuren.

Denk aan premier Mark Rutte die liever geen visie heeft en/of uitdraagt. Ook dat is in zichzelf al een visie. Zo probeerde Rutte in 2017 de anti-Europese lachers op zijn hand te krijgen door naar aanleiding van een speech van Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker te zeggen: "Als je visie zoekt moet je naar de oogarts", hetgeen hij daarna ook herhaalde in een uitzending van TV-programma Buitenhof.

Of denk aan Donald Trump met zijn 'America First'-visie waar veel Amerikanen enthousiast over zijn. Een duidelijke kijk op de wereld en de rol van de VS daarin. Is dat een slechte visie? Of vind je het een slechte visie omdat je het er niet mee eens bent? Je zou in ieder geval wel kunnen concluderen dat Trump zijn visie met veel, soms onbegrijpelijke en tegenstrijdige, ad-hoc besluiten, acties en gedoe probeert te realiseren.  

Ik begrijp dat we in een geweldig en hoog welvarend 'polderland' leven waarin mensen verschillende visies, ideeën en belangen kunnen hebben, maar toch.....

Visie is noodzakelijk voor verandering

Organisatieadviseurs van Ten Have change management onderzochten in hoeverre achttien veel gehoorde managementideeën en -opvattingen juist zijn, dat wil zeggen wetenschappelijk bewezen. De opzet en resultaten van dit onderzoek zijn, voorzien van de nodige  mitsen en maren, vastgelegd in het boek Verandermanagement Veranderd.

Ten aanzien van de aanname 'Een duidelijke visie is essentieel voor succesvolle verandering.' concluderen ze: "Gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek ondersteunt de stelling dat een duidelijke visie noodzakelijk is voor succesvolle verandering." Een verandervisie geeft mensen richting en perspectief in onzekere veeleisende omstandigheden. Wanneer met een duidelijke visie wordt gerefereerd aan een visie met doelstellingen, waardoor een verandervisie ook dwingender is, dan draagt de visie in positieve zin bij aan realisatie van de organisatieverandering.

Kortom, een visie kan een erg sterk wapen zijn, en daar begint het volgens mij altijd mee. Zeker in een turbulente wereld waarin veranderingen elkaar steeds sneller opvolgen is een goed doordachte en breed gedragen visie een 'must'. Maar het is zoals Johan Cruijff ooit zei: 'Je ziet het pas als je door het doorhebt.'

Dat betekent ook dat een visie moet 'meebewegen' met die veranderende wereld. Een visie is niet iets 'statisch'. Een visie is per definitie een wendbare visie (lees meer over een wendbare strategie). 

En natuurlijk kun je met een goed doordachte, inspirerende en breed gedragen visie ook de mist ingaan. Garanties op alwetendheid heeft helaas niemand. Daarover zei Cruyff ook iets interessants: 'Je kunt beter ten onder gaan met je eigen visie dan met de visie van een ander.'

Erger is natuurlijk dat je helemaal geen visie hebt. Helen Keller, Amerikaans schrijfster (1880-1968) was daar duidelijk over: 'Het enige wat erger is dan blind zijn is, dat je wel zicht hebt, maar geen visie.'

Realisme en moed

Naast visie heb je als politicus, beleidsmaker, bestuurder of manager ook realisme en moed nodig zoals verandergoeroe Ben Tiggelaar schrijft in zijn column op NRC.nl.

'Want of je nu leiding geeft aan een team, een bedrijf of een land, het is belangrijk om je plannen zo helder mogelijk te formuleren. Dit klinkt simpel, maar is niet eenvoudig. Op dit moment dreigt voor elke provincie een eigen stikstofbeleid te worden bepaald, en voor elk stukje autoweg een eigen maximumsnelheid. En het is al zeker dat ook dit jaar weer elke gemeente zijn eigen vuurwerkregels mag stellen. Per wijk zelfs.

Gek eigenlijk. We wonen in een piepklein land, met één taal, één politie, één parlement. En toch zijn we niet in staat om op serieuze dossiers tot één beleid te komen. Ik maak me hier een beetje druk om. Want wanneer overheidsbeleid niet eenduidig is, leidt dit tot vervelende problemen. Zoals hoge kosten om het beleid uit te leggen, gebrekkige naleving van regels, en geen serieuze mogelijkheden voor handhaving.

Daarnaast creëer je met lappendekens van maatregelen en complex beleid al snel ongelijkheid. Denk aan ingewikkelde fiscale wetgeving of gecompliceerde subsidieregels, waar handige burgers, al dan niet bijgestaan door dure adviseurs, in het voordeel zijn ten opzichte van hun minder handige of minder rijke landgenoten. Gedragsonderzoek op tal van terreinen laat zien dat helderheid essentieel is.'

Rest de vraag: hoe staat het met de visie van jouw land, bedrijf, organisatie of vereniging?

PS: je leest op de website van Indora meer over het ontwikkelen van een visie, missie en strategie.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten