zaterdag 4 april 2020

De wereld ná Corona. Wees voorbereid!

De impact van het Coronavirus is enorm. We zien het dagelijks om ons heen. Het zorgsysteem piept en kraakt. Duizenden zieken en doden. Nederland zit grotendeels op slot. Dat moet erger voorkomen maar leidt tot een economische recessie die zijn weerga niet kent. De wereld zal niet meer hetzelfde zijn. Er komt een tijd vóór en ná het Coronavirus. Dit artikel neemt je mee in de wereld ná Corona. Want terugkeer naar business as usual lijkt nu al een gepasseerd station.


Voorspellen blijft moeilijk, vooral als het om de toekomst gaat

Hoe ziet de wereld er uit na Corona? Wie het weet mag het zeggen! Maar dat veel zaken veranderen is wel duidelijk. Maar wat, hoeveel, voor wie en wanneer?

Zieners, denkers en doeners buitelen over elkaar heen om de ontwikkelingen te duiden en zo goed en kwaad als het kan de toekomst te schetsen. Zo concludeert Kim Putters, directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), nu al: "Na deze crisis kunnen we niet gewoon verdergaan zoals we altijd deden." Premier Rutte is het daarmee eens wanneer hij in een debat met de tweede kamer zegt: "De wereld van vóór de Coronacrisis keert niet meer terug."

Dat denkt inmiddels vrijwel iedereen. De vraag die dan opkomt is: hoe ziet de wereld er ná Corona dan wel uit? Volgens Kim Putters is het belangrijk om daar nu al over na te denken en ik sluit me daar graag bij aan. Want je kent de dooddoeners wel, die ook nog waar zijn ook: regeren is vooruitzien en een goede voorbereiding is het halve werk.

Het is natuurlijk zoals de Amerikaanse schrijver Mark Twain ooit zei: "Voorspellen blijft moeilijk, vooral als het om de toekomst gaat." Zeker als we er vanuit gaat dat het klopt wat Mark Rutte in een van zijn persconferenties zei over de voortgang van de crisis: "We zijn voorbij de start, maar nog niet aan het einde van het begin."

Contouren van verandering

Toch een kleine poging mijnerzijds waarbij ik geprobeerd heb om het kort en krachtig te verwoorden. Natuurlijk met de kennis van nu en alle mitsen en maren. Vaak gaat het om trends die langer gaande zijn maar door de Coronacrisis extra zichtbaar worden en een flinke duw in de rug krijgen. De 'sense of urgency' om in beweging te komen is enorm groot.

Onderstaande lijst is zeker niet compleet en de onderwerpen staan in willekeurige volgorde. Met links en rechts een opmerking of vraag over wat mogelijke bijeffecten kunnen zijn of een link naar meer achtergrondinformatie. Achtereenvolgens komen aan de orde:

  1. China First.
  2. Publieke sector.
  3. Samensterk.
  4. Thuiswerken.
  5. Kantoorpret.
  6. Online shoppen.
  7. Zorg op afstand.
  8. Afstandsonderwijs.
  9. Consumentengedrag.
  10. Think Global, Act Local.
  11. Supply chain.
  12. Strategische voorraad.
  13. Robots.
  14. Toekomstverkenning.
  15. Strategische wendbaarheid.
  16. Betekeniseconomie.
  17. Welzijnseconomie.
  18. Samenredzaamheid.
  19. Loyaliteit.
  20. Gezonde leefstijl.
  21. Levensgeluk.
  22. Health Security.
  23. Klimaatverandering.
  24. Kan niet bestaat niet.
  25. 1,5 meter samenleving.
  26. Uitstel van executie.
  27. Winnaars en verliezers.
  28. Visie.
  29. Verbindend leiderschap. 

Alle 29 op een rij


1. China first.
Grootmacht China neemt in versneld tempo de rol van wereldleider over van de USA. Lees meer over China’s opkomst. Met doelgerichte Corona-hulp aan landen als Italië en Servië koopt men internationaal aanzien, invloed en steun. Ook in Europa. China krijgt daarvoor alle ruimte van Amerika want President Trump is druk bezig met zijn America First-strategie. Wat betekent het wereldleiderschap van China voor Europa en de BV Nederland? Wil Europa niet vermalen worden door de twee grootmachten, dan moet het snel beter en effectiever samenwerken op tal van gebieden. Misschien te beginnen met een Europees Marshall Plan, zoals ook Europa-kenner Geert Mak in het tv-programma Buitenhof opperde, om de economieën en samenlevingen in Europa te redden?

2. Publieke sector. 
De Coronacrisis maakt goed duidelijk hoe belangrijk de publieke sector is met ‘cruciale sectoren’ als zorg, politie, brandweer, defensie en onderwijs. Er komt een herwaardering van de publieke sector. Het gaat niet om een zo klein mogelijke overheid, maar om een goede overheid. Bezuinigingen en marktwerking worden deels teruggedraaid of bijgestuurd. Cruciale dienstverlening wordt meer gecentraliseerd. Werknemers in de frontlinie worden beter beloond, met meer salaris. Daardoor gaan de overheidsuitgaven flink stijgen want alleen al in de gezondheidszorg maken de personeelskosten zo’n 60-70% van alle zorgkosten uit. De vraag is of dat uit kan als de overheid alle crisisrekeningen heeft betaald?

3. Samen sterk. 
De Coronacrisis leidt enerzijds tot meer competitie tussen landen, organisaties en burgers. Denk aan de wereldwijde race om geopolitieke invloed, beschermingsmiddelen en beademingsapparatuur, de eigen-volk-eerst populariteit van nationalistische partijen en de hamsterpraktijken van mensen in de supermarkt. Anderzijds leidt deze crisis tot meer samenhorigheid. Het aantal mensen, bedrijven, instellingen en landen dat elkaar vaak belangeloos helpt is enorm. Mensen zoeken in deze onzekere tijden ook steun en vertrouwen bij elkaar: samen sterk is het motto. Hoe blijvend is dit? De kans is groot dat deze extra saamhorigheid wegebt naarmate de Coronacrisis uit ons geheugen verdwijnt.

4. Thuiswerken. 
Het Coronavirus versnelt de overgang naar nieuwe digitale werkvormen enorm. Na vele jaren praten en proberen gaan we door het Coronavirus in een paar weken massaal over op thuiswerken. Online samenwerken, vergaderen, leren, trainen, coachen, zorgen, behandelen, shoppen, helpen, recreëren en wat al niet meer. Thuiswerken is een blijvertje, 45 jaar na de introductie van het begrip ‘telewerken’. We zijn gewend geraakt aan beeldbellen, videoconferenties en webinars. Systemen, hulpmiddelen en werkprocessen zijn aangepast en iedereen ziet er de voordelen van in. En kinder- en schoolopvang moeten natuurlijk (van overheidswege) goed geregeld zijn. Voor leidinggevenden die tegen thuiswerken zijn omdat ze dan hun medewerkers niet genoeg kunnen controleren is geen plaats meer (hoewel slecht management helaas nog steeds de norm is). Waarvoor ga jij op maandagochtend in de file staan, op weg naar kantoor?

5. Kantoorpret. 
Mensen vinden sociale contacten op het werk en het dollen met collega’s erg belangrijk, dus hoe geef je daar vorm en inhoud aan als iedereen thuis werkt? Werkbijeenkomsten in ‘real live’ zullen minder gaan over het werk en meer over teambuilding, sociale contacten en onderlinge relaties.

6. Online shoppen. 
Wat geldt voor thuiswerken, geldt ook voor webwinkelen. Meer mensen, van jong tot oud, zijn gewend geraakt aan het gemak van online shoppen. Het marktaandeel van online shoppen en bezorgdiensten groeit gestaag door. Dit heeft grote gevolgen voor de detailhandel en alle winkeliers die de webwinkeltrend gemist hebben. Wat wordt de rol van winkels en winkelen in de toekomst? Er komt een nog scherpere tweedeling tussen winkels voor ‘functie’ en winkels voor ‘fun’, met meer focus op omnichannel dienstverlening, beleving en vermaak.

7. Zorg op afstand. 
Door de Coronacrisis zijn in versneld tempo op grote schaal online toepassingen en apps uitgerold voor ‘zorg op afstand’. Denk aan beeldzorg voor online spreekuren, diagnose (triage), behandeling, ondersteuning en sociaal contact. Zorgprocessen zijn aangepast en obstakels in wet- en regelgeving (o.a. privacy en financiering) zijn uit de weg geruimd. Patiënten, cliënten en medewerkers ervaren de voordelen en instanties als Nederlandse Zorgautoriteit (NZA) en zorgverzekeraars hebben eindelijk de financiering geregeld. Zorg op afstand is niet meer te stuiten en krijgt een belangrijke rol in het overheidsstreven naar ‘de juiste zorg op de juiste plaats’.

8. Afstandsonderwijs. 
Scholen moeten vanwege de Coronacrisis in zeer korte tijd ‘afstandsonderwijs’ regelen. Dat lukt in de meeste gevallen verrassend goed, hoe lastig het in de praktijk soms is. Ook afstandsonderwijs is een blijvertje, maar dan als integraal onderdeel van een nieuw ‘blended’-opleidingssysteem. Samen met het aloude klassikaal onderwijs. De uitwerking verschilt per schooltype, leeftijdscategorie, opleidingsniveau en doelgroep. Eén probleem, juist de meest kwetsbare kinderen dreigen met afstandsonderwijs verder in het gedrang te komen. Dat vraagt extra aandacht.

9. Consumentengedrag. 
Door de crisis en de daarop volgende recessie verandert het gedrag van consumenten. We doen meer online, werken thuis, vermaken ons in ons eigen huis, helpen de kinderen met hun schoolwerk en zijn onze eigen sportinstructeur. We gaan minder uit eten of naar de bioscoop, maar doen meer aan thuis koken, puzzelen, gamen (e-sports) en Netflixen. We vermijden gezelschap want dat betekent ‘risico’ terwijl 'social distancing' haaks staat op de menselijke behoefte. We houden de hand op de knip want het zijn onzekere tijden. In onderzoek van Sanoma geeft 76 procent van de mensen aan dat ze verwachten dat hun gedrag blijvend veranderd is. Bedrijven en instellingen moeten de buikriem strak aantrekken en klanten op een andere manier van dienst zijn: smart marketing in tijden van crisis.

10. Think Global, Act Local. 
De discussie over globalisering duurt voort. De Coronacrisis maakt duidelijk dat dit onderwerp twee kanten heeft. Met aan de ene kant de wereldwijde uitdagingen op het gebied van volksgezondheid (pandemie), veiligheid (west-oost), klimaatverandering, arbeidsmigratie, armoedebestrijding en inkomens- en welvaartsverdelingen. Dit soort onderwerpen kunnen alleen door internationale samenwerking op Europese en wereldschaal opgelost worden. Aan de andere kant spelen diverse economische vraagstukken een rol zoals de afhankelijkheid van buitenlandse regeringen en fabrikanten, de verschuiving van werk naar goedkope landen, complexe en kwetsbare productie- en logistieke ketens, de behoefte aan (goedkope) arbeidsmigranten om de economie draaiende te houden, de acceptatie van ondoorzichtige vrijhandelsverdragen en de altijd op de loer liggende protectionistische maatregelen van overheden. Globalisering stopt niet maar wordt bijgestuurd. Bedrijven gaan hun supply chains anders inrichten en de productie van ‘cruciale goederen’ dichter bij huis zelf ter hand nemen. Dit sluit aan op de trend dat steeds meer bedrijven hun productie dichter bij de klant brengt. Think Global, Act Local is hier het motto, met meer aandacht voor lokale leveranciers en lokale producten.

11. Supply chain. 
Bedrijven die afhankelijk zijn van leveranciers uit China, USA en al die andere landen realiseren zich opeens hoe kwetsbaar ze zijn. Denk aan de strijd om beademingsapparatuur en  beschermende middelen en het opdrogen van toeleveringsketens door de lock-down in verschillende landen. Bijvoorbeeld op het gebied van medicijnen en bedrijfskritische componenten. Bedrijven gaan hun productie beter spreiden en halen desnoods een deel daarvan terug naar Europa, naar het eigen land. Want ‘just in time’ klinkt goed maar bij calamiteiten heb je al snel een tekort of problemen om de productie op peil te houden. Door robotisering en een duurder wordend Azië wordt ‘productie dichtbij’ rendabeler en biedt uitbesteding naar duurder wordende opkomende landen minder voordeel. Supply chains worden opnieuw ingericht, met speciale aandacht voor strategische goederen. De extra kosten hiervan leiden tot hogere prijzen aan de kassa.

12. Strategische voorraad. 
Daar gaat iedereen goed over nadenken. De tijd van de koude oorlog komt terug waarin landen en bedrijven op verschillende plaatsen strategische voorraden bewaarden. Dat roept meteen de vraag op: voor welke strategische voorzieningen, producten en diensten zijn we teveel afhankelijk van andere landen, bedrijven en toeleveringsketens? Supply chains worden heringericht en voorzien van buffervoorraden. Denk bij de Coronacrisis aan het aanleggen van (geheime) opslagplaatsen in Nederland of West-Europa voor medicijnen, beschermingsmiddelen en beademingsapparatuur. De inkoop van deze strategische voorraden wordt gecentraliseerd.

13. Robots. 
De mens is sterk, maar relatief duur en kwetsbaar. Dat brengt risico's met zich mee voor cruciale sectoren, bedrijven en processen bij calamiteiten en crisissen. Dat zien we dat ook gebeuren bij de Coronacrisis. Met alle gevolgen van dien voor werknemers, organisaties en maatschappij. Daar waar mogelijk worden robots op cruciale plekken ingezet, om er zeker van te zijn dat het cruciale werk altijd door gaat.

14. Toekomstverkenning. 
Hadden we de Coronacrisis met zijn enorme impact kunnen zien aankomen? Ja, misschien toch wel. Door allerlei experts wordt al jaren gewaarschuwd voor zo’n pandemie. Zie de TED-speech van Bill Gates uit 2015, de verschillende rapporten van overheidsinstanties of het pandemiespel van huisarts Olde Loohuis waarmee al jarenlang huisartsen in opleiding worden getraind. Waren HIV, Sars, Mers, Ebola, Q-koorts en Mexicaanse griep geen ‘early warning’-signalen? Om herhaling te voorkomen investeren we in serieuze toekomstverkenningen en het werken met toekomstscenario’s (en eens in de paar jaar gaan we grootschalige pandemie-oefeningen doen). Het onderwerp ‘strategic foresight’ komt op de directie-agenda want ‘regeren is vooruitzien’ zoals ook deze crisis weer leert.

15. Strategische wendbaarheid. 
In de lijn van toekomstverkenningen krijgt ook het onderwerp strategische wendbaarheid structureel aandacht. Organisaties moeten aan de ene kant snel en flexibel (agile) zijn om offensief kansen te benutten die zich aandienen door veranderingen in markt en maatschappij. Aan de andere kant moeten organisaties voldoende veerkracht en robuustheid (resiliency) hebben om de gevolgen van vaak grote en onvoorziene veranderingen op te vangen, zoals nu met Corona. Digitale transformatie helpt daarbij en die komt door de Coronacrisis in een stroomversnelling. Wendbaarheid wordt cruciaal om te kunnen overleven en stijgt met stip op de prioriteitenlijst.

16. Betekeniseconomie. 
Die krijgt een boost. Steeds meer mensen hebben behoefte aan zingeving en betekenisgeving. Dat heeft invloed op het menselijk gedrag én consumentengedrag. Die trend was al langer zichtbaar maar betekenisvol ondernemen krijgt door de Coronacrisis de wind mee. We zien dagelijks prachtige voorbeelden van burgers en bedrijven die elkaar vaak belangeloos helpen. Mensen willen zinvol bezig zijn, er toe doen en van betekenis zijn voor anderen en de maatschappij. Dit betekent niet het einde van het marktkapitalisme of neoliberalisme, want oude patronen en reflexen zijn hardnekkig. Nu de wereld links en rechts wankelt zijn er op datzelfde moment heel wat partijen druk bezig om daar puur uit eigenbelang geld aan te verdienen.

17. Welzijnseconomie. 
Nu de huidige economie, die gebaseerd is op oneindige groei, door klimaatverandering, Coronacrisis en wereldwijde recessie op zijn grondvesten schudt, wint een andere economische school terrein: ‘post growth economy’. De Britse econoom Kate Raworth noemt het de 'doughnut economy'. Niet langer een economie die verslaafd is aan groei en fossiele brandstoffen en waarin de egoïstische 'homo economicus' centraal staat. Maar een vorm van duurzame en sociale economie waarin menselijk welzijn, sociale verbinding en een bloeiende natuur hand in hand gaan. Hoe dit er precies uitziet is een ontdekkingstocht die nog lang niet ten einde is.

18. Samenredzaamheid. 
Die neemt toe. Van burgers, instellingen en bedrijven. Gedwongen door de crisis zijn mensen zelf aan de slag gegaan. Er was geen tijd om op anderen te wachten. De alom beschikbare en vaak gratis technologie fungeert daarbij als versneller. Binnen een mum van tijd worden ziekenhuizen uitgebreid, steunacties voor hele sectoren georganiseerd (‘help de horeca’) en worden vrijwilligers gemobiliseerd en aan bedrijven en mensen met vragen gekoppeld (‘gewoon mensen die mensen willen helpen’). De zo gewenste participatiemaatschappij krijgt onbedoeld een impuls.

19. Loyaliteit. 
Veel bedrijven en instellingen worden tijdens de crisis op de been gehouden door loyale klanten, medewerkers, leveranciers en financiers. Loyaliteit betaalt zich niet alleen uit in normale tijden, maar vooral ook in crisistijd. Er komt meer aandacht voor de loyaliteit van medewerkers en klanten in de meest brede zin van het woord. Partnership marketing via cocreatie, crowdworking (sourcing, servicing en funding), platformen en communities. Want van je vrienden moet je het hebben, juist in crisistijd, en meer medewerker- en klantloyaliteit leveren ook nog eens meer geld op. Zo je doet, zo je ontmoet is hier het devies.

20. Gezonde leefstijl. 
Voor het Coronavirus zijn vooral mensen vatbaar met een zwakke gezondheid en/of onderliggende gezondheidsproblematiek. Vaak, maar zeker niet altijd ouderen. Het merendeel van de Corona-patiënten die op de Intensive Care (IC) terecht komen kampen met overgewicht. Dat risico willen mensen in de toekomst niet meer lopen. De aandacht voor preventie en gezonde leefstijl nemen verder toe. Zorgverzekeraars gaan nadenken over leefstijlafhankelijke polissen en premies.

21. Levensgeluk. 
Door het Coronavirus en de crisissen die nog komen, worden mensen met hun neus op de feiten gedrukt: er is meer in het leven dan werk, geld, carrière, vakantie en spullen. Mensen gaan meer genieten van het gewone leven, de dagelijkse dingen. Meer tijd voor jezelf en je vrienden en familie. Minder stress. Betere balans tussen werk en privé. Kortom, meer aandacht voor levensgeluk.

22. Health Security.
Landen als China, Zuid-Korea, Hong Kong, Taiwan, Singapore en Israël zetten voor het bestrijden van de Coronacrisis op grote schaal ‘big brother is watching you’-technologie in. Voor het uitvoeren van massasurveillance. Om te zien wie mogelijk besmet is met het virus, met wie men contact heeft gehad en hoe men zich sociaal beweegt. Wat lang een ver van ons bed show leek, wordt in steeds meer landen gemeengoed: het via slimme technologie volgen van de massa, groepen mensen en individuen. Hopelijk wordt deze ‘health security’ niet voor andere doeleinden tegen burgers gebruikt, maar dat zal snel ijdele hoop blijken. Of zoals privacybaas Aleid Wolfsen van de Autoriteit Persoonsgegevens het zegt in het AD: "Fantastisch aan de ene kant wat technologie ons brengt, maar aan de andere kant is het levensgevaarlijk dat wat er gebeurt."

23. Klimaatverandering. 
De klimaataanpak wordt aan de ene kant geholpen door de crisis en recessie. De luchtvervuiling neemt af door minder bedrijvigheid en minder verkeer op de weg. Kolencentrales kunnen een tandje lager of zelfs helemaal sluiten omdat de behoefte aan energie terugloopt. Aan de andere kant wordt er enorm veel steungeld vrijgemaakt om de economie overeind te houden en de publieke sector te versterken. Dat gaat op andere vlakken leiden tot bezuinigingen. Houdt de overheid voldoende geld over om te investeren in de energietransitie? Burgers en bedrijven komen langdurig krap bij kas te zitten en kunnen weinig investeren in nieuwe klimaatmaatregelen waardoor bijvoorbeeld het verduurzamen van productieprocessen, woonhuizen en de verkoop van elektrische auto’s stagneert. Wordt het een klimaatversnelling of -vertraging? Dat laatste kunnen we ons niet veroorloven.

24. Kan niet bestaat niet. 
Daar waar we in het verleden druk waren met stroperige besluitvorming, persoonlijke voorkeuren, politieke spelletjes en bureaucratische rompslomp ging het tijdens de Coronacrisis rap. We hoorden vrijwel dagelijks iemand in de media zeggen: "Wat normaal een half jaar tot een jaar kost, doen we nu in twee weken." De Coronacrisis laat zien dat waar een wil is, ook een weg is. De komende jaren stappen we sneller over obstakels en tegenwerpingen heen onder het motto: dat konden we tijdens de Coronacrisis toch ook? 

25. 1,5 meter samenleving. 
Dat wordt het nieuwe normaal volgens crisiskabinet Rutte. In ieder geval in de tussenfase van circa 1,5 jaar tot een leven na Corona. Overal in het dagelijkse leven houden mensen minstens 1,5 meter afstand van elkaar. We raken er sneller aan gewend dan we waarschijnlijk ooit voor mogelijk hebben gehouden. Op straat, in de supermarkt, in het restaurant, op de camping, bij de tandarts, in het pretpark en in de bioscoop. Hele bedrijfssectoren denken na wat dat voor hen betekent en hoe ze dat moeten regelen. Neem het Concertgebouw met zijn wereldwijd befaamde klassieke orkest. Dat is vaak uitverkocht en voor 95 procent van zijn omzet afhankelijk van de kaartverkoop. Bij een 1,5 meter economie kan men nog maar 600-700 kaarten van de beschikbare 2000 verkopen. Dat levert een omzetderving op van al snel 50-70 procent terwijl de torenhoge vaste kosten (gebouw, orkest) gewoon doorlopen. Verzin een list, maar welke?

26. Uitstel van executie. 
Voor veel ondernemers en zzp-ers zijn de steunmaatregelen van de overheid, belastingdienst en banken fijn, maar uitstel van executie. Zeker als de Coronacrisis langer duurt en de wereldwijde recessie uitmondt in een financiële crisis die zijn weerga niet kent. Steun van de overheid geeft maar even lucht, uitgestelde belasting moet toch een keer betaald worden en banken gaan op zeker moment hun uitgestelde aflossingen (leningen, kredieten en hypotheken) innen, waarschijnlijk met net zoveel (on)begrip als tijdens de vorige financiële crisis. Veel ondernemers, zzp-ers en werknemers gaan zakelijk en/of persoonlijk failliet. De rest beland volgens Nibud in de schulden want meer dan een derde van de mensen heeft nog geen duizend euro spaargeld. Bedrijven die het redden hebben hun strategie op tijd recessieproof gemaakt, maar zullen vaak jaren nodig hebben om op hun oude omzetniveau terug te komen.

27. Winnaars en verliezers
Elke crisis kent winnaars en verliezers. Ook Corona. Winnaars zijn bijvoorbeeld online dienstverleners, streamingdiensten, supermarkten, bezorgdiensten, elektronicaverkopers, tuin- en bouwmarkten en producenten van beschermingsmiddelen. Verliezers vinden we in de cultuursector, bij congressen, evenementen, musea, theaters, pretparken, profsport, luchtvaart, uitzend, retail, horeca, sierteelt en export. Verliezers moeten zich opnieuw leren uitvinden om weer winnaar te worden. Dat vraagt veerkracht, creativiteit, durf, innovatie, snelheid en een gezond portie geluk. Ook bij consumenten zijn er winnaars en verliezers, mensen die sterker en zwakker uit de crisis komen. Het is de taak van de overheid om verliezers te steunen en er voor te zorgen dat de kloof tussen arm en rijk niet groter wordt.

28. Visie. 
Door Corona verandert de wereld. Dat vraagt van de BV Nederland een nieuwe visie, een nieuwe gezamenlijke kijk op de toekomst. Hoe zien wij die nieuwe wereld voor ons? Wat willen we samen bereiken, veranderen of behouden? Wat wordt ons nieuwe Deltaplan? Hoe willen we de samenleving en economie inrichten? Wat wordt de rol van de overheid, politiek, publieke sector, bedrijfsleven en burgerij? De Nederlandse politiek is van oudsher niet zo goed in het formuleren van inspirerende visies die richting geven en mensen bindt, zo laten de drie kabinetten Rutte zien. Wie pakt de visiehandschoen op voor de wereld na Corona? Dit geldt trouwens niet alleen voor de BV Nederland maar ook voor alle individuele bedrijven en instellingen. Wat is/wordt jouw visie op de toekomst? Denk daarbij aan wat ze in Japan zeggen: visie zonder actie is dagdromen, actie zonder visie is een nachtmerrie.

29. Verbindend leiderschap. 
Naast een visie die de burger moed geeft, is er op alle niveaus in de samenleving en bedrijfsleven vooral behoefte aan verbindend leiderschap. Dat is leiderschap dat niet polariseert, maar mensen en werelden met elkaar verbindt. Met bestuurders, directeuren, managers en teamleiders die luisteren, mensen serieus nemen en zich kunnen inleven. Die niet denken in of-of, maar in en-en. Die mensen stimuleren tot meer saamhorigheid en betrokkenheid. Leiders die uitgaan van vertrouwen en mensen weten te motiveren om samen mooie dingen tot stand te brengen. Leiders die de gezamenlijke ambities, doelen en strategie op heldere en inspirerende wijze weten uit te dragen. Denk aan Barack Obama (yes we can), Nelson Mandela (road to freedom), John F. Kennedy (we choose to go to the moon) en zo af en toe toch ook wel onze eigen polderminister Mark Rutte (TV-toespraak).

Business as usal of nieuwe werkelijkheid?

Wat kunnen we concluderen na deze lijst met grote en minder grote veranderingen? Het wordt geen business as usual, maar wat dan wel? Hoe ziet de nieuwe werkelijkheid eruit? Daar zijn de geleerden het nog niet helemaal over eens, ook omdat we nog maar aan het begin staan van de Coronacrisis en een wereldwijde recessie.

Aan de ene kant heb je de groep futuristen, hemelbestormers, professoren, consultants, journalisten en wensdenkers die verwachten dat de wereld er na de Coronacrisis heel anders uit zien. Het wordt allemaal duurzaam, sociaal, groen, gelijk, lokaal en betekenisvol. Helaas, over dit soort onderwerpen wordt al decennialang gesproken zonder dat het hard opschiet.

Aan de andere kant heb je historici, gedragswetenschappers, biologen en realisten die van mening zijn dat de veranderingen door en na de Coronacrisis waarschijnlijk minder groot en permanent zijn dan velen misschien denken. Een paar snapshots van dit soort geluiden uit de media.

Uit het FD van 27 maart 2020: Zal de crisis onze wereld blijvend veranderen, of is het straks weer business as usual? Een 'heel spannende vraag', vindt historicus Beatrice de Graaf dat. Voor wie hoopt op meeslepende veranderingen in onze samenleving heeft zij slecht nieuws. Uit een studie die de Utrechtse hoogleraar geschiedenis deed naar de gevolgen van infectiecrises in de afgelopen tweeduizend jaar, blijkt dat het alleen tot ingrijpende veranderingen komt als een substantieel deel van de bevolking sterft. “Dan heb je het bijvoorbeeld over de pest, waar in de Middeleeuwen soms de helft van de mensen aan doodging”, verduidelijkt De Graaf. “Of de Spaanse griep, die een eeuw geleden 40 miljoen tot 60 miljoen slachtoffers maakte en de mannelijke beroepsbevolking hard raakte.” De Graaf: “Het klinkt misschien cynisch, maar als je jongere mensen zover wil krijgen dat ze dingen veranderen, dan moeten er meer mensen in die leeftijdsgroep sterven.”

Ook gedragseconoom Robert Dur verwacht in het FD dat 'veel van ons gedrag gewoon weer zal worden zoals het voor de crisis was'. De hoogleraar aan de Erasmus School of Economics leidt dat af uit onderzoek dat de afgelopen decennia is gedaan naar de langetermijneffecten van interventies in gedrag.”Je kunt mensen er tijdelijk toe bewegen meer te sporten, meer aan een goed doel te geven of vaker handen te wassen, maar dat effect is tijdelijk. Als de bemoeienis stopt, valt het gedrag meestal weer terug”, zegt Dur. Uitzonderingen zijn er voor gedragsveranderingen die onverwacht gunstig uitpakken. Als online vergaderen iedereen goed bevalt, kan dat er volgens hem inderdaad toe leiden dat mensen minder vaak in het vliegtuig stappen voor een zakenreis.

De Graaf zei het al: of een pandemie tot blijvende veranderingen leidt, hangt af van de impact. Het valt nog te bezien of de Coronacrisis die heeft. Wilthagen: “Als het over twee maanden over is, denk ik niet dat de mens genegen is hier flinke conclusies aan te verbinden. Dat zit onze aard, vrees ik. Het is wat ons in moeilijke tijden overeind houdt: mensen zijn meesters in het vergeten.”

Uit het AD van 31 maart 2020: Daarin zegt Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde aan de Erasmus Universiteit: De wereld zal er na de crisis niet radicaal anders uit zien. “Misschien dat 5 tot hoogstens 10 procent van de bevolking haar gedrag verandert. Misschien dat 5 tot 10 procent van de jongeren een ander beroep kiest. We worden niet meteen anders, maar meer mensen zullen vinden dat het anders moet. Er worden structurele veranderingen ingezet. Wat dat betreft moeten we crises omarmen." De professor blijft positief want 'de coronacrisis helpt de wereld te veranderen’. "We komen hier sterker uit."

Uit de Volkskrant van 28 maart 2020: Ziet u een ‘reset’ van waarden en normen door deze crisis, of gaan we terug naar af? Het antwoord wordt gegeven door Beate Roessler, hoogleraar ethiek en haar geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. “Dat laatste denk ik niet. Ik verwacht vooral bescheiden veranderingen, bijvoorbeeld een grotere acceptatie van thuiswerken en meer betrokkenheid tussen buren. Aristoteles had het over het belang van deugden voor het goede leven: veerkracht tonen, dapper zijn, solidair zijn met je buren. Zo’n herwaardering van deugden is in mijn ogen nu aan de gang en dat kan een eigen dynamiek krijgen. Dat zou blijvend kunnen zijn. Wat solidariteit betreft is de grote vraag hoe groot we die kring gaan trekken: met je buren zeker, met Nederlanders vermoedelijk ook, maar gaan we die ook voelen met Europese landen? Of wordt het een nationalistische variant? Voor dat laatste bespeur ik wel enige angst.”

Oude patronen en reflexen zijn hardnekkig

Zelf denk ik dat Corona de wereld verandert. In meer of mindere mate en soms in goede en soms in minder goede zin. Er zal volgens mij eerder sprake zijn van evolutie en incrementele verandering dan van revolutie en radicale verandering. Hoe graag we dat laatste soms willen. De mens is toch vooral een sociaal, onbewust en emotioneel gedreven wezen met een kort geheugen. Maar ook een gewoontedier én kuddedier.

Naast evolutie willen de meeste mensen al zolang de mensheid bestaat, het graag groter, beter, mooier en rijker hebben. Dat zit op de een of andere manier in onze genen. De geschiedenis leert dat dit door een grote crisis niet snel verandert. De Coronacrisis haalt wat dat betreft het beste én slechtste van de mens naar boven

Zo is de toestroom van particuliere beleggers de afgelopen maanden enorm gestegen vanwege de dramatisch kelderende beurskoersen. Blijkbaar een goed moment voor koopjesjagers om in te stappen. Hedgefondsen en andere beursjakhalzen zijn druk bezig om beurskoopjes op de kop te tikken. Om ze vervolgens in stukken te scheuren, verder uit te wringen en ze aan de hoogste bieder te verkopen. Massa’s mensen willen nu alweer een graantje meepikken. De een zijn dood is de ander zijn brood. What’s new?

We komen dit gedrag in allerlei vormen en op allerlei niveaus tegen. Zo heeft de Provincie Noord-Brabant (epicentrum Corona-uitbraak) de woede en verontwaardiging gewekt van andere provincies, Tweede Kamerleden en landbouwminister Schouten. Aanleiding is de aankoop van boerderijen in drie andere provincies (Zeeland, Noord-Holland en Drente) om ‘stikstofruimte’ te creëren voor de aanleg van een omstreden bedrijventerrein in de eigen provincie. Bizar, onaanvaardbaar, ongehoord, oncollegiaal en zelfs cowboygedrag, zo luiden enkele snoeiharde reacties volgens de Volkskrant.

Daarnaast zorgt de Corona-uitbraak voor een gigantische ‘sense of urgency’. Uit de veranderpraktijk weten we dat mensen vaak pas in beweging komen als het urgentiegevoel maar groot genoeg is. Dat levert tijdens de Coronacrisis een nog nooit eerder vertoonde eensgezindheid, creativiteit en daadkracht op. Als straks alles weer een beetje normaal is, zakt ook het urgentiegevoel weer weg en gaan mensen weer in ruime mate achteroverleunen: ‘het is toch goed zo?’.   

Dat oude reflexen hardnekkig zijn zien we aan een triomfantelijk bericht op LinkedIn eind maart 2020 van een Senior Category Manager van Schiphol waarin hij roept: "Voltooiing van het dubbele taxibanenstelsel Quebec maakt mede de groei van Schiphol in de toekomst mogelijk." Want volgens de minister kan Schiphol veilig groeien naar 540.000 vliegbewegingen. Hoe zo Coronacrisis? Hoe zo klimaatprobleem? Gelukkig heeft zijn baas Pieter Elbers, de president-directeur van KLM, meer realiteitszin, nu de hele vloot aan de grond staat. Elbers zegt een paar dagen later in de pers: “Door de Coronacrisis is de noodzaak om Schiphol verder te laten groeien dan het nu vastgelegde aantal vliegbewegingen van 500.000 tot en met het einde van dit jaar van de baan. Het is evident dat die noodzaak er voor dit jaar niet meer is en ik denk ook voor 2021 niet."

Alles hangt af van de impact

Kortom, veel blijft bij het zelfde, veel zal veranderen. Alles hangt af van de impact. Hoe groot wordt de dreun die Corona uitdeelt? Hoe lang houdt die dreun aan? Hoe groot is onze veerkracht? De tijd zal het leren.

De voortekenen zijn niet gunstig:

1. De kans is groot dat we nog jaren moeten leven met het Coronavirus. Mogelijk tot in 2025 moeten we rekening houden met Corona-uitbraken, waarschuwt een studie van een vooraanstaande groep Harvard-onderzoekers. In de studie, die is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Science, worden verschillende scenario's geschetst over de verspreiding van het virus en hoe lang die nog kan duren. De studie concludeert dat een lockdown van enkele maanden niet genoeg is om de Coronapandemie in te dammen. Zolang er geen vaccin is, komen er 'vervolgpieken', die zonder maatregelen groter kunnen worden dan de huidige eerste uitbraak. Een van de scenario's houdt rekening met oplevingen van de ziekte tot in 2025, aldus de NOS.

2. Het kabinet raamt het begrotingstekort dit jaar op -11,8 procent. De staatsschuld explodeert en de Nederlandse overheidsfinanciën storten dit jaar in een ravijn, aldus de Volkskrant. Dat zou het op een na slechtste resultaat sinds het jaar 1900 zijn. Alleen 1918, het laatste jaar van de Eerste Wereldoorlog, eindigde met een nog groter begrotingstekort van 15 procent. De Nederlandse staatsschuld zal dit jaar in één klap stijgen van 48,3 naar 65,2 procent van het bbp. Daarnaast is inmiddels wel duidelijk dat deze recessie niet zal verlopen als een ‘snelle dip met snel herstel’, maar dat de wereldwijde lockdown een langduriger karakter zal hebben dan in eerste instantie gehoopt.

3. De kans op wereldwijde financiële crisis is groot. Zo schrijft het FD.nl: 'Door de Coronacrisis kunnen de kapitaalbuffers van banken snel wegsmelten. De kapitaalbuffers van de banken zijn mogelijk niet groot genoeg om te voorzien in de kredietbehoefte van bedrijven en gezinnen. Als de Coronapandemie net zo hard ingrijpt op de economie als de wereldwijde financiële crisis, zullen overheden klaar moeten staan om de banken financiële injecties te geven. Dat schrijft de Bank voor Internationale Betalingen (BIS) in zijn jongste bulletin. Inmiddels gaan veel economische instituten ervan uit dat de recessie een flink stuk dieper zal zijn dan ruim een decennium geleden het geval was.'

Op korte termijn is het voor veel bedrijven en instellingen een kwestie van overleven. Voor de langere termijn moeten we de vraag zien te beantwoorden: ‘hoe komen we hier sterker uit?’

Sterkte en beterschap voor iedereen die door het Coronavirus is getroffen en hulde voor alle zorgverleners en andere medewerkers met cruciale beroepen voor hun grote inzet!

PS:

Vooruitkijken

1. De coronacrisis is vergelijkbaar met 11 september, stelt de Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT). De wereld zal nooit niet meer dezelfde zijn. De STT publiceerde afgelopen maand vier scenario’s voor het nieuwe normaal. Hoe wordt de wereld wakker uit de coronacrisis in termen van veiligheid versus vrijheid, en een open of juist een gesloten economie?  De vier scenario’s zijn gestoeld op twee scenario-assen: 1. veiligheid boven vrijheid versus vrijheid boven veiligheid, en 2. open economie versus gesloten economie

2. Interessant interview met Jumbo CFO Ton van Veen op CFO.nl: 'Zoals vroeger wordt het niet meer.' Lees het artikel van McKinsey over hoe Chinese consumenten hun koopgedrag tot op heden hebben gewijzigd, door en na Cororna.

Terugkijken

1. De Nederlandse regering kreeg sinds de Ebola-uitbraak in West-Afrika in 2014 tot drie keer toe het advies te investeren in internationale samenwerking om pandemieën te bestrijden, schrijft Trouw in een reconstructie. Maar het kabinet deed er volgens de krant niks mee. Door het gebrek aan samenwerking zijn veel landen nu overvallen door het Coronavirus.

Gezondheidsadviseur Ger Steenbergen schreef de meest recente waarschuwing, in 2018. Steenbergen stelde het rapport op in opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Daarin staat dat de kennis en ervaring in Nederland wel aanwezig is, maar niet benut wordt doordat deze te versnipperd is. Steenbergen raadde een ‘global health strategy’ aan, waarbij samenwerking met andere landen centraal staat. In Nieuws en Co vertelt hij dat hij daar nooit een reactie op kreeg.

Zijn belangrijkste boodschap was dat Nederland het voortouw moet nemen om internationale samenwerkingen op te stellen. Dat is niet gebeurd. "Veel van de problemen die we nu zien, zoals het tekort aan testen en beademingsapparatuur, hadden voorkomen kunnen worden", zegt Steenbergen in het programma. Steenbergen zegt terugblikkend in Trouw dat het Nederlandse beleid wordt bepaald door de onenigheid tussen het ministerie van Volksgezondheid en het ministerie van Buitenlandse Zaken. "VWS vindt dat zij gaat over de Nederlandse gezondheidssituatie en dat de internationale gezondheidssituatie onder Buitenlandse Zaken valt. Maar dat departement ziet gezondheid niet als internationaal thema. Ik hoopte die patstelling met mijn rapport te doorbreken, door te pleiten voor een brede coalitie." Dat is volgens hem niet gelukt.

2. In het Nationale Veiligheidsprofiel 2016 (pdf) van het Analistennetwerk Nationale Veiligheid staat dat Nederland rekening moet houden met vijf mogelijke scenario's met rampzalige gevolgen waaronder een ernstige griepepidemie. We lezen: 'Het scenario ernstige grieppandemie wordt gekenmerkt door zowel een relatief grote impact als een relatief hoge waarschijnlijkheid.'

3. Regeren is vooruitzien. Zo verzekerde de All England Lawn Tennis Club (Wimbledon) zich na de Sars-uitbraak in 2003 tegen een volgende pandemie voor een premie van £ 1.5 miljoen pond per jaar. Nu goed voor een schade-uitkering van £ 141 miljoen pond.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten